Κοσμάς

Ο Κοσμάς είναι ορεινός οικισμός της Νότιας Κυνουρίας, χτισμένος στο νοτιοανατολικό τμήμα της οροσειράς του Πάρνωνα σε υψόμετρο περίπου 1.150 μέτρων, μέσα σε πυκνά ελατοδάση. Η θέση του, ανάμεσα στην Αρκαδία και τη Λακωνία, τον καθιστά σημαντικό πέρασμα που συνδέει τις δύο περιοχές, ενώ απέχει περίπου 32 χιλιόμετρα από το Λεωνίδιο και 50 από τον Τυρό. Ο Κοσμάς έχει διατηρήσει σε μεγάλο βαθμό την παραδοσιακή του μορφή και για τον λόγο αυτό συγκαταλέγεται στα χωριά της ορεινής Αρκαδίας που έχουν χαρακτηριστεί παραδοσιακοί οικισμοί. Λόγω του μεγάλου υψομέτρου, το χωριό παρουσιάζει έντονες εποχικές μεταβολές: τους χειμερινούς μήνες καλύπτεται συχνά από χιόνι, ενώ αρκετοί κάτοικοι μετακινούνται τότε προς χαμηλότερες περιοχές της Λακωνίας, όπως το Γεράκι και ο Βρονταμάς.

Η περιοχή κατοικείται από την αρχαιότητα. Στη θέση του σημερινού χωριού υπήρχε η αρχαία κώμη Σελινούς, όπου βρισκόταν ιερό αφιερωμένο στον Μαλεάτη Απόλλωνα. Από την περιοχή προέρχονται σημαντικά αρχαιολογικά ευρήματα, όπως αγαλματίδια αρχαϊκής εποχής με αφιερωματικές επιγραφές προς τον θεό, τα οποία φυλάσσονται σήμερα στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνών. Στους μεταγενέστερους αιώνες η περιοχή συνδέθηκε με την ιστορία των Τσακώνων, που διατήρησαν τη γλώσσα και τις παραδόσεις τους παρά τις πολιτικές και κοινωνικές αναταράξεις. Κατά τους βυζαντινούς χρόνους οι Τσάκωνες χρησιμοποιούνταν συχνά ως φύλακες κάστρων και στρατιωτικοί του στόλου, ενώ στην περιοχή εγκαταστάθηκαν και σλαβικοί πληθυσμοί που σταδιακά αφομοιώθηκαν.

Κατά τη Φραγκοκρατία και στα οθωμανικά χρόνια ο Πάρνωνας αποτέλεσε καταφύγιο για κλέφτες και αγωνιστές, ενώ το χωριό συμμετείχε ενεργά στην Επανάσταση του 1821, με περισσότερους από εκατό Κοσμίτες αγωνιστές. Η συμβολή των κατοίκων συνεχίστηκε και σε μεταγενέστερους πολέμους, από τον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897 έως τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ιδιαίτερα δραματική υπήρξε η περίοδος της Κατοχής: τον Ιανουάριο του 1944 ο Κοσμάς πυρπολήθηκε σχεδόν ολοσχερώς από τις γερμανικές δυνάμεις, ως αντίποινα για τη δράση της αντίστασης στην περιοχή, με αποτέλεσμα να καταστραφεί η συντριπτική πλειονότητα των σπιτιών του χωριού. Παρά τις καταστροφές και τις δυσκολίες που ακολούθησαν, οι κάτοικοι επέστρεψαν και ανοικοδόμησαν τον οικισμό, διατηρώντας ζωντανή τη μνήμη και την ιστορική ταυτότητα του τόπου.

Η θέληση των κατοίκων ενός ρημαγμένου από την κατοχή, χωριού ήταν αρκετή για να φτιάξουν μόνοι τους, με τα χέρια τους, τον δρόμο που θα ένωνε το χωριό με τη βορειοανατολική Πελοπόννησο και τη Λακωνία μέσα σε 100 ημέρες.

Σήμερα ο Κοσμάς αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα ορεινά χωριά του Πάρνωνα, όπου το φυσικό περιβάλλον, η παραδοσιακή αρχιτεκτονική και η ιστορική μνήμη συνθέτουν ένα ιδιαίτερο πολιτισμικό τοπίο.